Yükseldikçe küçülen çember

Ekim ayında Ljubljana’da, BPW AdriONNet Forumu’nda bir panelde konuşacağım. Başlığı şu: “Zirvede yalnız mı?”

Hazırlanırken fark ettim ki yıllardır hep aynı şeyi yapıyoruz, kadınları sayıyoruz. Yönetim Kurulunda kaç kişi, üst yönetimde kaç kişi, zirveye kaç kişi ulaştı. Bu kez kendime başka bir soru sordum. Kaç kişi ulaştı değil, ulaştıktan sonra başlarına neler geldi?

Zirveye çıkmak bir hikâye. Orada durabilmek bambaşka bir hikâye.

Yükseldikçe çember küçülüyor

Avrupa’nın en büyük halka açık şirketlerine bakalım. İcracı olmayan Yönetim Kurulu üyelerinin yaklaşık %40’ı kadın. Bu gerçek bir ilerleme, bunu da söyleyelim. Ama icra yetkisine yaklaştıkça ne olduğuna bakın.

Gerçek karara adım adım yaklaştıkça çember biraz daha küçülüyor. Üstelik bu zirvede başlamıyor, daha ilk terfide başlıyor. Şu kelimeyi aklınızda tutun, çember. Ona geri döneceğim.

Performans sorusu kapandı

Akla gelen ilk soru şu: yoksa kadınlar daha mı az etkili? Elimizdeki en kapsamlı derleme bu soruyu cevaplıyor. 2024’te yayımlanan ve 50 yıllık araştırmayı kapsayan bir meta-analiz, cinsiyet farkının çıktığı yerlerde kadınların, etkililikle ilişkilendirilen liderlik davranışlarının çoğunda erkeklerden daha yüksek puan aldıklarını gösteriyor. Hem kararlılık gerektirenlerde, hem işbirliği gerektirenlerde. Erkekler tek bir davranışta önde, pasif yönetimde. Yani bir şey ters gidene kadar beklemekte. Buna rağmen CEO’ların onda birinden azı kadın.

Demek ki mesele onun nasıl liderlik ettiği değil. Liderlik ederken çevresinde ne olduğu.

Aynı davranış, farklı yorum

Peki çevresinde ne oluyor? Aynı davranış iki farklı perspektiften okunuyor. İddialı: özgüvenli ya da saldırgan. Kararlı: güçlü lider ya da baskıcı. Hırslı: azimli ya da fazla.

Bunun nedenini bence en iyi açıklayan “Rol Uyumu” kuramı. Yani iyi bir liderden beklediğimizle iyi bir kadından beklediğimiz her zaman aynı sözcüklerle tarif edilmiyor ve bu beklentinin dışına çıkmanın sosyal bir bedeli olabiliyor. Bu sadece kuram da değil. 2024 tarihli bir çalışma yüz binlerce siyasi konuşmayı incelemiş, kadın liderler baskın bir dil kullandığında “güçlü ama mesafeli” olarak resmedilmişler. Bu bedel en ağır biçimde Siyah ve Latin kökenli kadın liderlere düşmüş. Şunu net söyleyeyim, liderlik herkes için zorlu. Ama cinsiyet, yorumun kurallarını değiştirmiş!

Ben buna liderlik vergisi diyorum

Kıdemli kadınların yaklaşık %40’ı odadaki tek kadın ya da tek kadınlardan biri. Sözünün kesilmesi, yargısının sorgulanması, kendisinden daha alt kademede biri sanılması ihtimali yaklaşık 2,5 kat daha yüksek. İşten ayrılmayı düzenli olarak düşünme ihtimalleri 3 kat fazla. Bu rakamların altında görünmeyen bir iş var. Odadaki tek kadın, işini yaparken bir de işinin nasıl okunacağını hesaplar. Ben buna liderlik vergisi diyorum.

Bu vergi parayla ödenen cinsten değil! Cümleyi söylemeden önce zihinde bir kez provasının yapılmasıyla ödeniyor. Sesin tonunun seçilmesiyle, sözü kesildiğinde aynı cümleyi ikinci kez kurup kurmamaya karar verilmesiyle, toplantıya girmeden önceki o birkaç fazladan dakikayla ödeniyor. Tek tek bakınca hepsi küçük görünür. Dip toplam alınca iş değişiyor.

Bu verginin hiçbir bütçede satırı yoktur. Kimse onu görmez, çünkü ödendiğinde iş yine yapılmış olur. Görünen tek şey, işin yapılmış olmasıdır.

Nasıl algılandığınızı sürekli yönetmek zorundaysanız, geriye sadece liderlik etmeye ne kadar yer kalır?

Bir şeyi daha söyleyeyim, bu vergiyi çoğu zaman ödeyen kişi indiremez. Oranı oda belirler. Sözü kesilen kişiye sözünü geri veren bir toplantı başkanı, o odada verginin oranını düşürür. Aynı fikri ikinci kez duyduğunda ilk söyleyene dönen bir ekip de öyle. Bu yüzden “biraz daha özgüvenli ol” tavsiyesi bu masada pek işe yaramıyor. Kişiye verilen bir öğüt, odanın kurduğu bir hesabı kapatmıyor.

Zirve herkes için yalnız, ama aynı değil

Yani evet, veriler gösteriyor ki zirve herkes için yalnız. Ama aynı kademeye bakın, deneyim aynı değil. Liderlik herkes için yalnız olabilir; tek olmak, bu yalnızlığı yapısal hâle getiriyor.

Ağ kurmak, bağ kurmak değildir

Peki onu asıl ne koruyor? Daha fazla tanıdık değil. Ağ, size kimin sizi tanıdığını söyler. Bağ ise karşısında dürüst olabildiğiniz kişidir. Tereddüdünüz hakkında, baskı hakkında, emin olamadığınız karar hakkında.

Bunun kanıtını da buldum. 4,5 milyon e-postanın incelendiği bir çalışmada, liderlik pozisyonuna geçen kadınların iki şeyi vardı: merkezî bir ağ ve yakın bir kadın çemberi. Erkeklerde ağın bileşimi böyle bir fark yaratmıyordu. Bir de şu var. Mentor sizinle konuşur, sponsor ise siz odada yokken sizden söz eder. Kadınlar çoğu zaman iyi mentorlanıyor, az sponsorlanıyor 😊

Tavsiye dolaşır, etki yaratır, savunuculuk dolaşamaz.

Pazartesi sabahı

Bağ, atandığı gün doğaçlama kurulamaz, önceden tasarlanması gerekir. Pazartesi sabahı başlanabilecek üç şey var.

Hiçbiri yeni bir bütçe kalemi gerektirmiyor. Hepsi sadece bir karara bakıyor!

Peki işe yarıyor mu? 2.000’den fazla kişiyle yapılan bir saha deneyinde, kurumun taahhüdünü açıkça duyurması kadınların liderlik hedefini yaklaşık %11 artırmış. Çünkü artık sponsorluk bekleyebiliyorlardı.

Son söz

Başladığım yere döneyim. Yıllardır zirveye kaç kadının ulaştığını soruyoruz. Daha iyi soru şu: ulaştığında orada onu kim karşılıyor?

Temsil, kadını odaya sokar. Bağ, orada kalmasını ve liderlik etmesini sağlar.

Zirveye ulaşan kadınların orada yalnız kalmamasını sağlayalım. Bu, kaç kişinin çıktığıyla değil, çıktığında yanında kimin durduğuyla ölçülür…